ادبیات،شعر،عرفان ،زبان فارسی

ادبیات وزبان فارسی وگویشهای ایرانی باید زنده بمانند ،چون بالندگی هرکشوری به زبان آن کشور وابستگی دارد. حفظ زبان حفظ هویت ملی است.

ادبیات،شعر،عرفان ،زبان فارسی

ادبیات وزبان فارسی وگویشهای ایرانی باید زنده بمانند ،چون بالندگی هرکشوری به زبان آن کشور وابستگی دارد. حفظ زبان حفظ هویت ملی است.

صاحب این وبلاگ دکتراحمدرضانظری چروده عضوهیات علمی دانشگاه آزاد بادرجه استادیاری دررشته زبان وادبیات فارسی هستم.

آخرین نظرات
نویسندگان

۳۲ مطلب با موضوع «مقاله های علمی پژوهشی» ثبت شده است

۳۱
ارديبهشت

احسان یارشاطر (۱۴ فروردین ۱۲۹۹ در همدان) بنیان‌گذار مرکز مطالعات ایران‌شناسی و استاد بازنشسته مطالعات ایرانی در دانشگاه کلمبیا نیویورک است.
وی نخستین ایرانی است که پس از جنگ جهانی دوم در آمریکا به مرتبه استادی رسید.یارشاطر همچنین بنیان‌گذار و سرویراستاردانشنامه ایرانیکا بوده است که در دانشگاه کلمبیا در شهر نیویورک مستقر است و از آغاز دههٔ ۱۹۷۰ نزدیک به ۴۰ ویراستار و ۳۰۰ نویسنده از سراسر آمریکا، اروپا و آسیا با آن همکاری داشته‌اند. یارشاطر ویراستاری سه مجلد از تاریخ ایران کمبریج را هم به عهده داشته و نویسنده شانزده جلد کتاب تاریخ ادبیات ایران است.

احسان یارشاطر دانش‌آموختهٔ دوره دکترای رشته زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه تهران و دانش‌آموخته دوره دکترای زبانشناسی ایرانی در مدرسه مطالعات مشرق‌زمین و آفریقا دانشگاه لندن است و از شاگردان ایرانی والتر هنینگ و مری بویس به شمار می‌آید.

یارشاطر در سال ۲۰۱۵ جایزهٔ بیتا را پذیرفت.

احسان‌الله یارشاطر
Ehsan Yarshater.png
زادروز ۱۴ فروردین ۱۲۹۹ (۹۸ سال)
همدان، ایران
ملیت ایرانی
تحصیلات دکترای ادبیات فارسی
دکترای فرهنگ و زبان‌های باستانی ایران
از دانشگاه دانشگاه تهران
مدرسه مطالعات مشرق‌زمین و آفریقا، دانشگاه لندن
پیشه استاد دانشگاه
مؤسس دانشنامه ایران و اسلام
مؤسس دانشنامه ایرانیکا
بنیان‌گذار بنگاه ترجمه و نشر کتاب
نهاد دانشنامه ایرانیکا
شناخته‌شده برای سرویراستار دانشنامه ایرانیکا، صاحب کرسی ایرانشناسی دانشگاه کلمبیا
نقش‌های برجسته بنیان‌گذار و سرویراستار دانشنامه ایرانیکا و بنیان‌گذار بنگاه ترجمه و نشر کتاب
وبگاه
رسمی
  • احمدرضا نظری چروده
۲۳
ارديبهشت

انعکاس اوضاع اجتماعی در اشعار شیرکو بی‌کس

فصلنامه زبان و ادب فارسی
مقاله 1، دوره 9، شماره 30، بهار 1396، صفحه 1-14  XMLاصل مقاله (431 K)
نوع مقاله: علمی-پژوهشی
نویسندگان
پیمان تباری* 1؛ سیداحمد پارسا2؛ محمدعلی گذشتی3
1استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کنگاور
2استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کردستان
3دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی
چکیده

شیرکو بی­کس(1940-2013م) از شاعران آوانگارد معاصر زبان کردی، برنده­ی­ جایزه­ی ادبی"توخولوسکی" سوئد در سال 1988-1987 و اخذ لقب "همشهری" از سوی بزرگترین انجمن مدنی فلورانس است. موضوع پژوهش حاضر «انعکاس اوضاع اجتماعی در اشعار شیرکو بی­کس» است. شناساندن بهتر این سراینده­ی توانمند به غیرکردزبانان، شناخت بهتر شگردهای ادبی در بیان یکی از موضوعات محوری شعر او(آزادی)، شناخت بهتر سروده­های یک شاعر معاصر از اهداف این پژوهش محسوب می­شود. جامعه­ی آماری بر اساس سروده­های ترجمه شده از وی به زبان فارسی و به روش توصیفی است. داده­ها به شیوه­ی کتابخانه­ای گردآوری شده و با استفاده از تکنیک تحلیل محتوا تجزیه و تحلیل شده­اند. نتایج نشان می­دهد که ترسیم فضای ترس آلود جامعه­ی عراق در زمان حکومت بعث، بیان درد و رنج­های مردم جامعه و مسائلی این چنینی، به بحث آزادی در سروده­های او جلوه­ای نوین بخشیده است که تصاویر برساخته­ی شاعر را با این مفهوم می­توان از مصادیق این امر دانست.

کلیدواژه‌ها

شعر آوانگارد کردی؛ شعر معاصر کردی؛ شیرکو بی‌کس؛ اجتماع
  • احمدرضا نظری چروده
۲۱
ارديبهشت
  • احمدرضا نظری چروده
۰۳
دی
انسان، جانشین خدا بر زمین است که حرکت به سمت کمال برتر وصف‌ناپذیر از مهمّ‌ترین شاخصه‌های وجودی اوست. توجّه به انسان و شناخت ماهیّت وی موضوعی است که از قدیم‌الایّام مورد توجّه مذاهب و مکاتب و فرهنگ‌های گوناگون بوده است و کمتر مکتب فکری و فلسفی را می‌توان سراغ گرفت که به‌گونه‌ای به شناسایی انسان نپرداخته باشد. تمام تاریخ بشری در راه شناخت این موجود ناشناخته سپری شده است و اهمیّت این موضوع از آنجا ناشی می‌شود که خداوند بزرگ همه چیز را به خاطر انسان آفریده است. انسان بنا به ذات و ...
  • احمدرضا نظری چروده
۳۰
آبان

علی حاتمی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
علی حاتمی
Ali Hatami.jpg
زادروز ٢٣ مرداد ۱۳۲۳
تهران
درگذشت ۱۵ آذر ۱۳۷۵
تهران
علت مرگ سرطان
آرامگاه قطعه هنرمندان بهشت زهرا
ملیت ایرانی
نام‌های دیگر عباسعلی حاتمی[نیازمند منبع]
پیشه کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس
سال‌های فعالیت ۱۳۴۸–۱۳۷۵
همسر زری خوشکام
فرزندان لیلا حاتمی
صفحه در وب‌گاه IMDb

علی حاتمی ( ٢٣ مرداد ۱۳۲۳ تهران - ۱۵ آذر ۱۳۷۵ تهران) کارگردان، فیلم‌نامه‌نویس و تهیه‌کننده سینما بود.[۱] حاتمی در جایی متولد شد شبیه همان جایی که رضا خوشنویس در هزاردستان به مفتش آدرس می‌دهد؛ خیابان شاهپور، خیابان مختاری، کوچهٔ اردیبهشت. او دانش‌آموخته از دانشکده سینما و تئاتر دانشگاه هنر است. علی حاتمی حداقل ۱۵ فیلم بلند سینمایی و مجموعهٔ تلویزیونی ساخته‌است. او از فیلم‌سازان پیشروی نسلی به شمار می‌رود که پیشگامان فصل جدید سینمای ایران از اواخر دههٔ ۱۳۴۰ به بعد از میانش برخواسته، از جمله ناصر تقوایی و بهرام بیضایی و مسعود کیمیایی و فریدون گله و داریوش مهرجویی.

اولین اثر سینمایی حاتمی در سال ۱۳۴۸ با عنوان حسن کچل ساخته شد و آخرین فیلم نیمه‌تمامش با نام جهان پهلوان تختی که یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های سینمایی او بعد از مجموعهٔ هزاردستان بود،[۱] به علت مرگ ناشی از بیماری سرطان نافرجام ماند. پس از مرگش نیز دو فیلم مبتنی بر هزاردستان با تدوین واروژ کریم‌مسیحی (به نام‌های کمیتهٔ مجازات و تهران روزگار نو) ساخته شد.

محتویات

کارنامه

  • احمدرضا نظری چروده
۲۱
آبان
  • احمدرضا نظری چروده
۱۷
آبان

  فردوسی  از نگاه   بهار
 

دکترشهین سراج

 همواره از بهار به عنوان شاعر ستایشگر آزادی و   وطن،  یاد می شود. اما بحق باید براین عناوین، "ستایشگرفردوسی" را نیزافزود.  ستایشی که عمیقا روحیات بهار را تحت تأثیر قرار داده  بود.  برخورد این شاعر با آن خسروانی نامه سرای بزرگ، تنها از سرعشق او به زبان و ادب فارسی و یا میهن دوستی نبود. می توان گفت که بهار با فردوسی یک نوع گیرودارمعنوی داشت که از حد ستایش شاعری از شاعر دیگر در می گذشت و تبدیل به نوعی پیوند روحی وجوهری میشد. شاید یکی ازبارزترین نمونه های    پیوند روحی میان بهار و فردوسی را بتوان در مثنوی نقش فردوسی  یافت نمود. در این سروده، بهار رؤیا گونه ای را بیان می کند که درآن سروش را می بیند که به ایران زمین فرود  آمده و در جستجوی پاکی و نیک سرشتی به هرجا سر می کشد وهنگام بازگشت به عالم بالا، تنها  نشانه ای از پاکی  که می یابد همانا نامه ی فردوسی ست که آن ستوده نامه  را با خود به همراه می برد . ( نقش فردوسی. دیوان، ج دو، ص 1101)

 بهار رسالت و رنج و تنهائی و  آلام فردوسی  را درک می  کرد و گاه میان سرنوشت فردوسی به عنوان شاعری  که در قله ی درک عظمت و نگاهبانی ازمیراث فرهنگ و ادب نیاکانی ما ایستاده و خود که همین رسالت را در در ده قرن بعد بر  دوش گرفته بود، همسانی می دید تا بدانجا که  می توان گفت که بهار خود را دنباله گیر راه فردوسی درراه پاسداری از زبان فارسی و گردآورنده ی داستانهای مبارزات حماسی مردم ایران می دانست. شاید از سر همین همسانی باشد که در پند به رضاشاه و دعوت او به درک پایگاه خود به عنوان شاعری ملی، داستان فردوسی و سلطان محمود را گوشزد آن شاه خودکامه می کند.

 منما غضب بر اهل ادب تا نه نو شود

 فردوسی و ملامت محمود غزنوی ( دیوان ص 697)

         شیفتگی بهاربه فردوسی برذهن و زبان و شیوه ی کار این شاعرآنچنان تأثیری گذاشته است که   نمی توان  آن را نا دیده گرفت و به حق می توان غوررسی در این تأثیرگذاری را موضوع  پژوهشی گسترده قرار داد. در نگاهی کلی این تأثیرپذیری را می توان از دو زاویه ی عمده مورد بر رسی قرارداد:

نخست:  از دیدگاه پژوهشگر

 دوم: از دیدگاه شاعر

  • احمدرضا نظری چروده
۱۶
آبان

بررسی تصوف عابدانه و عرفان عاشقانه در غزلیات حافظ

دکتر علی دهقان ـ دکتر خلیل حدیدی ـ موسی احمدی

دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز/ دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز/ دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز
دانلود مقاله

چکیده: تصوف که در آغاز شامل مفاهیمی خشک و ریاضتهایی سخت بود، در قرن سوم با پذیرفتن «محبت» به عنوان یکی از ارکان محوری، رنگ عاشقانه پذیرفت. با ورود عرفان و تصوف به عرصه ادبیات، گروهی به تدوین اصول تصوف عابدانه در آثارشان می پردازند و عده ای آثاری سراسر عرفانی همراه با شور و شوق عاشقانه پدید می آورند. در این میان حافظ مبدع مکتبی است که از اصول عرفان عاشقانه به همراه نگاهی انتقادی به تصوف عابدانه شکل گرفته است و از آن به مکتب رندی تعبیر می شود. اما اشعار حافظ را نمی توان یکسره از تصوف عابدانه تهی دانست. حافظ ضمن پذیرفتن تأثیری عظیم از مفاهیم قرآنی و تضمین ها و تلمیح های فراوان به آیات قرآن، در ابیات بسیاری عبادت، دعای صبح و آه شب، اصول اخلاقی تصوف و اندیشه های دیگری از تصوف عابدانه را نه با ابهام و بیانی رندانه و دوپهلو، بلکه به روشنی و به قصد تعلیم و توصیه به مخاطب خود، بیان می کند.

  • احمدرضا نظری چروده
۱۶
آبان

صلاح کار کجا و من خراب کجا

ببین تفاوت ره کز کجاست تا به کجا

دلم ز صومعه بگرفت و خرقه سالوس

کجاست دیر مغان و شراب ناب کجا

چه نسبت است به رندی صلاح و تقوا را

سماع وعظ کجا نغمه رباب کجا

ز روی دوست دل دشمنان چه دریابد

چراغ مرده کجا شمع آفتاب کجا

چو کحل بینش ما خاک آستان شماست

کجا رویم بفرما از این جناب کجا

مبین به سیب زنخدان که چاه در راه است

کجا همی‌روی ای دل بدین شتاب کجا

بشد که یاد خوشش باد روزگار وصال

خود آن کرشمه کجا رفت و آن عتاب کجا

قرار و خواب ز حافظ طمع مدار ای دوست

قرار چیست صبوری کدام و خواب کجا

 
  • احمدرضا نظری چروده
۱۵
آبان

جامعه شناسی طنز حافظ

مقاله 9، دوره 2، 4 (74زمستان 1388)، زمستان 1388، صفحه 115-133  XML اصل مقاله (216 K)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
نویسنده
احمدرضا نظری چروده*
ندارد
چکیده
بزرگترین مصیبت عصر حافظ که مردم گریبانگیر آن هستند ریاکاری و تزویـر در دیـن و عرفـان اسـت و
نهادهای اجتماعی جامعه حافظ خود گرفتار این ریا و تزویر می باشند . نهادهایی مثل محتـسب، واعـظ، صـوفی،
زاهد و شیخ و فقیه و مدرسه، پادشاه و قاضی . هر کدام به اندازه قدرتی که در جامعه از آن برخوردار هستند، ریا و
تظاهر می ورزند و فسخ و فجور می کنند . حافظ با درایت و تیز بینی خاص خود همه اینان را در ترازوی نقد خـود
چنان ماهرانه می سنجد که هیچ کدام از دیده تیز بین او پنهان نمی ماند . حافظ شاعری رئالیست اسـت . بهتریـن
راه مبارزه را با این گروهها حربه ای به نام طنز می داند . طنز که رویه ای خنده آور و درون مایه ای نیش دار و بیـدار
کننده دارد، بهترین حربه حافظ برای در هم شکستن حقه بازی صوفی، فسق و فجور محتـسب، عجـب و غـرور
زاهد، نماز دروغین شیخ و مفتی و فقیه مدرسه و حرام خواری شان و رشوه گرفتن قاضی، طنز است . چرا که حافظ
می خواهد جامعه را از آلودگی ها پاک کند و در این کار به اوج موفقیت رسیده است
کلیدواژه ها
طنز؛ محتسب؛ صوفی؛ خرقه؛ زاهد؛ شیخ؛ واعظ؛ فقیه مدرسه؛ پادشاه؛ امام خواجه؛ قاضی


آمار
تعداد مشاهده مقاله: 897
تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,386
  • احمدرضا نظری چروده
۰۸
آبان

دستور زبان فارسی و علم معانی « ندا و منادا » جایگاه
حسین آقاحسینی∗، محبوبه همتیان∗∗
و زهره مشاوری ∗∗∗
چکیده
یا « ند ا » از نوع انشاء طلبی شمرده شده است و به صرف ذکر حرف « جملههای ندا » در همه کتابهای بلاغی عربی و فارسی
در یک جمله، آن را انشاء طلبی به شمار آورده و دارای معانی و مقاصد « ندایی » و یا وجود آهنگ و لحن « ندا و منادا » حرف
ثانوی دانستهاند. مبحث ندا در زبان، موضوعی قابل تأمل است و با بررسی شواهد مشخص میشود، ندا اقسامی دارد که
نمیتوان برای همة آنها حکم واحدی صادر کرد؛ زیرا هر کدام ویژگی های خاصی دارد که هم از جهت قواعد دستور زبان
فارسی و هم از جهت مقاصد ثانوی نیازمند تأمل و بررسی است. در این گفتار ابتدا اقسام ندا با تکیه بر دستور زبان فارسی
دستهبندی میشود و با توجه به ویژگی های هر یک پیشنهادهایی در این تقسیم بندی مطرح میگردد؛ سپس با توجه به با ر
معنایی هر یک دربارة مقاصد ثانوی آن نیز مطالبی ارائه میشود. در این مقاله کوشش شده است به پرسشهای زیر پاسخ
مناسبی داده شود.
که برای ندا به کار میرود همواره حرف ندا به شمار میآید؟ « ا» و « یا » ،« ای» -1 آیا حروفی مانند
-2 آیا در زبان فارسی اقسام متفاوتی برای منادا وجود دارد؟
دارای مقاصد ثانوی است یا این مقاصد بر اساس « منادا » و « ندا » -3 آیا براساس تعریف ندا در کتب بلاغی، همواره لفظ
جملات پس از ندا مشخص میشود؟
کلید واژه ها: بلاغت، معانی، انشاء طلبی، جملة ندایی، ساختار دستوری، معانی ثانوی
مقدمه
در بسیاری از کتاب های بلاغی، جملههای ندایی برای طلب اقبال و توجه مخاطب تعریف شده و مثال هایی برای ندا با حروف مختلف
آمده است. در این کتاب ها ذکر شده است که گاهی ندا در غیر ندا استعمال میشود و گاه مقاصد بلاغی و اغراض خاصی دارد که در
تستعمل صیغه فی » کتاب هایی چون التلخیص، مطول، مختصر، هنجار گفتار، معالمالبلاغه، و دررالادب از این معانی ثانوی با تعبیرهای
112 ) یاد شده است و در کتاب های جدیدتر چون طراز : تقوی، 1363 ) « استعمال ندا در غیر ندا » 172 ) یا : قزوینی، 1350 ) « غیر معناه
در ندا گاه مقاصد بلاغی و » : سخ ، ن معانی و بیان علوی مقدم و اشرف زاده، معانی و بیان جلیل تجلیل و امثال آن، این گونه آمده است
114 ) و مانند سایر اقسام جمله برای آن معانی مجازی، مقاصد بلاغی یا اغراض : صادقیان، 1382 ) « اغراض خاصی دیده میشود
h.aghahosaini@gmail.com ∗ استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان
∗∗
m.hemmatiyan@gmail.com دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان
∗∗∗
z.moshaveri@gmail.com دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان
92/5/ 91 تاریخ پذیرش: 13 /4/ تاریخ وصول: 30
فنون ادبی (علمی- پژوهشی)
دانشگاه اصفهان
1- سال ششم، شماره 2، (پیاپی 11 ) پاییز و زمستان 1393 ، ص


  • احمدرضا نظری چروده
۰۸
آبان

مقاله شناسی

1.گلستان سعدی: مقایسه مقامات حمیدی و عتبة الکتبه با گلستان سعدی (7 صفحه - از 145 تا 151)مجلات : زبان و ادبیات « یغما » تیر 1341 - شماره 168 نویسنده: همایی، جلال الدین

2.مکتب عرفان سعدی (شیخ سعدی در عالم سیر و سیاحت) (6 صفحه - از 25 تا 30)
مجلات : هنر - مهر - فروردین 1344 - شماره 117 - نویسنده: محلاتی، صدرالدین

3.چرا سعدی را سعدی خوانده اند (11 صفحه - از 171 تا 181) مجلات : زبان و ادبیات - وحید -اردیبهشت 1350 - شماره 89 - نویسنده: محیط طباطبایی، محمد

4.سعدی و گوته (نگاهی به دیوان غربی - شرقی و تأثیر کلام سعدی بر گوته) (8 صفحه - از 77 تا 84)مجلات : زبان و ادبیات - ادبیات تطبیقی -  بهار 1386 - شماره 1 - نویسنده: فیروزآبادی، سید سعید

5.سعدی و لافونتن (12 صفحه - از 149 تا 160) مجلات : زبان و ادبیات -  ادبیات تطبیقی -  زمستان 1386 - شماره 4 - نویسنده: کزازی، میرجلال الدین

6.گزارش نشست علمی یاد روز سعدی در شیراز (3 صفحه - از 106 تا 108) - مجلات : اطلاع رسانی و کتابداری -  کتاب ماه ادبیات -  اردیبهشت 1387 - شماره 13

7.مآخذ قصص و تمثیلات بوستان و گلستان سعدی (20 صفحه - از 62 تا 81)- مجلات : زبان و ادبیات : ادبیات فارسی (دانشگاه آزاد مشهد) : بهار 1386 - شماره 13- نویسنده: جلالت، فرامرز

8.دو فرهنگ: شاهنامه فردوسی و بوستان سعدی (19 صفحه - از 104 تا 122)- مجلات : زبان و ادبیات - ادبیات فارسی (دانشگاه آزاد مشهد) -  تابستان 1386 - شماره 14 -نویسنده: فخراسلام، بتول

9.سعدی در سلاسل جوانمردان (11 صفحه - از 93 تا 103) - مجلات : هنر -  بخارا -  آذر و دی 1384 - شماره 46 - نویسنده: شفیعی کدکنی، محمد رضا

10.شعر زبان سعدی و زبان شعر حافظ (12 صفحه - از 104 تا 115) -مجلات : هنر - بخارا -  آذر و دی 1384 - شماره 46 - نویسنده: حق شناس، علی محمد

11.بررسی و نقد کتاب: نگاهی به کتاب «سعدی شاعر عشق و زندگی» (19 صفحه - از 385 تا 403)- مجلات : هنر -  بخارا -  آذر و اسفند 1386 - شماره 64 -  ناقد: انوار، سید عبدالله

  • احمدرضا نظری چروده
۰۷
آبان

در دیباچه گلستان، سعدی ضمن حکایتی به تأسف از عمر تلف کرده پرداخته و از همین روی بر آن است تا در نشیمن عزلت نشیند و دامن از صحبت فراهم چیند و دفتر از گفته‌های پریشان بشوید و از ‌آن پس سکوت اختیار کند. این سکوت سعدی را برخی از سعدی‌پژوهان برخاسته از همین تأسف می‌دانند، اما براساس شواهد موجود در بوستان این سکوت از منظر دیگری همچون دلایل سیاسی، حکومتی و انتقادی به ویژه در دوران خانمان‌سوز مغول قابل تأمل و بررسی است. در این مقاله کوشیده شده تا از این منظر به سکوت سعدی و علت آن پرداخته شود.
کلید واژه: سکوت سعدی، گلستان، بوستان، حمله مغول


.من با نظریة تاریخ گرایی جدید (New Historism) مقدّمة گلستان را بازخوانی کرده‌ام که امیدوارم در آینده بتوانم آن را منتشر کنم. تاریخ گرایی جدید معتقد به منیّت تاریخ و تاریخیّت متون است، یعنی اولاً تاریخ هم مثل متون ادبی فقط یک روایت ندارد و ثانیاً متون ادبی در ارتباط با تاریخ معنی می‌دهد. از جمله بحث‌های متعدد1 من در آن کتاب یکی هم «سکوت سعدی» است که در مقدّمة‌ گلستان به آن اشاره کرده است


یک شب تأمل ایام گذشته مى‏کردم و بر عمر تلف کرده تأسّف مى‏خوردم و سنگ سراچة دل به الماس آبِ دیده مى‏سفتم و این بیت‏ها مناسب حال خود مى‏گفتم:

هر دم از عمر می‏رود نفسى
چون نگه میکنم، نماند بسى
عمر برف است و آفتاب تموز
اندکى ماند و خواجه غرّه هنوز

 بعد از تأمل این معنی (ظاهراً عمر تلف شده و اینکه دیگر چندان زمانی باقی نمانده است) مصلحت آن دیدم که در نشیمن عُزلت نشینم و دامن از صحبت فراهم چینم و دفتر از گفته‌های پریشان بشویم و مِنْ بعد پریشان نگویم؛

زبان بریده به کنجى نشسته صمٌّ بکْم
بهْ از کسى که نباشد زبانش اندر حکم»
 (سعدی، 1374: 53ـ52)من با نظریة تاریخ گرایی جدید (New Historism) مقدّمة گلستان را بازخوانی کرده‌ام که امیدوارم در آینده بت
می‌گوید چون عمری را تلف کردم و دیگر زمان چندانی ندارم، دلگیر شدم و تصمیم گرفتم که معاشرت نکنم و سخن نگویم. دوبار از «پریشانی» سخن گفته است که می‌تواند تعابیر مختلف داشته باشد که من فعلاً وارد این بحث نمی‌شوم و آن را حرف‌های بی‌ربط انتقادی و سیاسی و امثال آن می‌گیرم و بعد می‌گوید کسی که «صُمٌ بکْم» در گوشه‌ای نشسته، بهتر از کسی است که اختیار زبانش را ندارد.

دلیلی که سعدی برای سخن نگفتن و گوشه‌گیری ذکر کرده، قانع کننده نیست. تأسّف خوردن بر عمر تلف شده دلیلی نیست که باعث خموشی و عزلت شود. از سوی دیگر سعدی کجا عمر تلف کرده است؟ تمام زندگی او شور و سفر و عشق و دانش بود. از دو عبارت: «دفتر از گفته‌‏هاى پریشان بشویم و مِنْ بعد پریشان نگویم» معلوم است که علّت دیگری در کار بوده است. «زبانش نباشد اندر حکم» کمی مطلب را روشن‌تر می‌کند. سعدی سخنانی می‌گفته که به مذاق کسانی خوش نمی‌آمده و از نظر آنان پریشان گویی بوده است. اگر چنین باشد، این سخنان را باید کجا یافت؟ طبیعی است که در بوستان و خبیثات و بعضی از قطعات و قصاید. غزلیات اشعار غنایی دلپسندی است که بعید است مورد انتقاد کسی قرار گرفته باشد. تکیة من بیشتر بر بوستان است، زیرا فوراً یعنی یک سال بعد از بوستان، گلستان را نوشت آن هم به نثر که معمولاً شاعران چنین نمی‌کردند. پس بیشتر نسبت به سخنانی که در بوستان گفته، باید حسّاس بود. این سخنان را به چند دسته می‌توان تقسیم کرد:

1. سخنان سیاسی و انتقادی مثلاً در مورد مغولان یا شاه.
2. سخنانی که چندان به مذاق متشرّعین خوش نمی‌آمده است.
3. سخنانی که چندان به مذاق متصوّف خوش نمی‌آمده است.
4. سخنانی در عشق و عاشقی و شاهد بازی که ممکن است حساسیّت‌هایی ایجاد کند.
5. و از این قبیل..

وانالبته از این بیان برخی از علل قوی‌تر و برخی ضعیف‌ترند. مثلاً مطالبی در عشق و عاشقی و شاهدبازی از آنجا که در گلستان هم آمده است، چندان قوی نیست. به نظر می‌رسد که مهم‌ترین عامل همان سخنان سیاسی و انتقادی در مورد مغولان و شاه بوده باشد. در شرایط جنگی حملة مغول و شرایط ناپایدار صلح، گویا هر گونه سخن گفتن از این مسایل خوشایند دربار نبوده است و سعدی هم در گلستان، برخلاف بوستان، دیگر به این مطلب نمی‌پردازد. البته دوستان او عقیده دارند که سعدی نباید در این زمینه سکوت کند، چنانکه یکی از آنان می‌گوید که دریغ است «ذوالفقار علی در نیام و زبان سعدی در کام» باشد و اصرار می‌کند که «به وقت مصلحت آن بِهْ که در سخن کوشی» که ظاهراً وقت مصلحت همان اوضاع و احوال حملة مغول بوده است و می‌افزاید که «دم فرو بستن به وقت گفتن» طَیرة عقل است. سعدی سرانجام تسلیم می‌شود و به حکم «ضرورت» سخن می‌گوید.

اینک نمونه‌هایی از سخنانی که سعدی در بوستان بر زبان رانده و ممکن است باعث رنجش‌هایی شده باشد:

1. فتنة مغولان

ابوبکر بن سعد زنگی با دادن باج و خراج موفّق شده بود جلوی حملة مغولان را به فارس بگیرد به طوری که فارس مأمنی برای فرار و مهاجرت فضلا شده بود و لابد مردم کثیری از اطراف و اکناف خود را به آنجا رسانده بودند. بعدها هم همین اتابک ابوبکر لشکری جهت کمک به هلاکو برای فتح بغداد فرستاد. حال آنکه سعدی در آن قصیدة معروف عربی خود در رثای خلیفه و ویرانی بغداد از مغولان بد گفته است. سعدی هم لابد مثل روشنفکران آن دوره چون سیف فرغانی از مغولان متنفّر بود، ولی در آن شرایط بحرانی صلح ناپایدار، انتقاد از مغولان، پسند دربار نبود تا هیچ بهانه‌ای به دست دشمن نیفتد، اما سیف فرغانی که از ارادتمندان سعدی بود، چون در آسیای صغیر می‌زیست، آزادانه از مغولان انتقاد کرده است:

هم مرگ بر جهان شما نیز بگذرد
هم رونق زمان شما نیز بگذرد
آب اجل که هست گلوگیر خاص و عام
م آن را منتشر کنم. تاریخ گرایی جدید معتقد به منیّت تاریخ و تاریخیّت بر حلق و بر دهان شما نیز بگذرد
چون داد عادلان به جهان در بقا نکرد
بیداد ظالمان شما نیز بگذرد
در مملکت چو غرّش شیران گذشت و رفت
این عوعو سگان شما نیز بگذرد
این نوبت از کسان به شما ناکسان رسید
نوبت ز ناکسان شما نیز بگذرد
 (سیف فرغانی، 1364: 218ـ217)

سعدی از مغولان با اصطلاح «فتنه» یاد می‌کند که بار مذهبی دارد و آنان را یأجوج می‌خواند که در سورة کهف (18) آیات 94 و 93 از آنان یاد شده. ذوالقرنین جهت رفع فتنة آنان سدّی از آهن ساخته بود. اتابک ابوبکر هم جهت رفع این یأجوج و مأجوج با زر سدّی ساخته است.

گر از فتنه آید کسى در پناه
ندارد جز این کشور آرامگاه
 (سعدی، 1359: 38)

سکندر به دیوار رویین و سنگ
بکرد از جهان راه یأجوج تنگ
تو را سدّ یأجوج کفر از زر است
نه رویین چو دیوار اسکندر است
 (سعدی، 1359: 39)

مچنان که اشاره کردم، هیچ معلوم نیست که این دیوار تا چند مدت پایداری خواهد کرد، چنانکه به اتابک ابوبکر می‌گوید:

به عهد تو مى‏بینم آرامِ خلق
پس از تو ندانم سرانجام خلق
 (سعدی، 1359: 39)

در مقدّمة گلستان هم به اشاره و رمز به فتنة مغولان و مأمن بودن فارس اشاره می‌کند؛ چنانکه در مدح ابوبکر بن سعد گوید:

اقلیم پارس را غم از آسیب دهر نیست
تا بر سرش بود چو تویى سایه خدا
امروز کس نشان ندهد در بسیط خاک
مانند آستان درت مأمن رضا
یا رب ز باد فتنه نگه‌دار خاک پارس
چندان که خاک را بود و باد را بقا
 (سعدی، 1374: 52)

جالب است که مصحح گلستان، شادروان دکتر یوسفی، در شرح فتنه در این بیت از علامه قزوینی نقل می‌کند که فتنه معادل «anatchie» به معنی اغتشاش و هرج و مرج است، اما همان‌طور که گفتم مراد از فتنه در اشعار سعدی فتنة مغول است. دریغم می‌آید که در اینجا اشاره‌ای به شروح استادان ادبیات نکنم. یکی از آنان در توضیحات گلستان نوشته است که متکلّمان جمع متکلّم و مترسلّان جمع مترسّل است! باری حتّی در ابیاتی چون:

کس از فتنه در پارس دیگر نشان
نبیند مگر قامت مهوشان
 (سعدی، 1359: 54
تون است، یعنی اولاً تاریخ هم مثل متون ادبی فقط یک روایت ندارد و ثانیاً باید به ایهام فتنة مغول را در نظر داشت.

باری سعدی در مورد حملة‌ مغولان که سخن روز بود، سخنان بسیاری دارد که مورد توجه شارحان سعدی قرار نگرفته است. مثلاً در انگیزة حملة‌ مغول که کشته شدن بازرگانان مغول به دست عوامل خوارزمشاه بود، در باب اول که در عدل و تدبیر و رأی است، گوید:

شهنشه که بازارگان را بخست
درِ خیر بر شهر و لشکر2 ببست
کى آن جا دگر هوشمندان روند
چو آوازة رسم بد بشنوند
نکو بایدت نام و نیکو قبول
نکودار بازارگان و رسول...
تبه گردد آن مملکت عن قریب
کزو خاطر آزرده آید غریب
 (سعدی، 1359: 44ـ43)

البته سعی کرده همة این سخنان را در پردة ابهام با کنایاتی چون فتنه یا یأجوج بیان کند. در ابیات زیر می‌گوید هر چند فعلاً اوضاع أمن است، امّا باید ارتش را در حال آماده باش نگاه داشت و به آنان رسید:

دلاور که بارى تهوّر نمود
بباید به مقدارش اندر فزود
که بار دگر دل نهد بر هلاک
ندارد ز پیکار یأجوج باک...
نواحىِّ ملک از کف بدسگال
به لشکر نگه‌دار و لشکر به مال...
چه مردى کند در صف کارزار
که دستش تهى باشد و کار، زار
 (سعدی، 1359: 75ـ74)

بر طبق نظریه‌ای که عرضه کردیم، قرار است که سعدی در گلستان تا حدودی زبانش اندر حکم باشد، لذا به فتنة‌ مغول فقط اشاره‌هایی می‌کند. از جمله دو بیت از ابیات قصیده‌ای را در خرابی بغداد به دست مغولان سروده بود، در مدح اتابک می‌آورد تا خوانندگان را متوجه منشاء آن دو بیت سازد که در هجو مغولان است. در آن قصیده آرزو کرده بود که کاش می‌مرد و فتنة مغول را نمی‌دید:
متون ادبی در ارتباط با تاریخ معنی می‌دهد. از جمله بحث‌های متعدد1 نَوائبُ دَهرٍ لَیتَنى مِتُ قَبَلها
وَلَم آرَ عُدوانَ السفیهِ عَلى‏البحر

کاش پیش از این مصیبت‌ها می‌مردم و ستمکاری ابلهان را بر دانشی مردان پرهیزکار نمی‌دیدم. (سعدی، 1372: 67).

ألا اِنَّ عَصرى فیهِ عَیشى مُنکَّدٌ
فَلَیتَ عِشَاءالمَوتِ بادَرَ فى عَصرى

همانا بدانید که مرا در عصر خویش عیش منکّد راست. کاش شامگاه مرگ در عصر من فرا می‌رسید. (سعدی، 1372: 87)

عیش مُنکّد همان عیش مکدّر یعنی زندگانی ناخوش است و لذا هیچ بعید نیست وقت خوش در آن ابـیات پایانی مقدّمة گلستان استعاره تهکمیّه باشد؛ یعنی مجاز به علاقة تضاد:

در این مدت که ما را وقت خوش بود
ز هجرت ششصد و پنجاه و شش بود
 (سعدی، 1374: 57)

زیرا 656هـ.ق. مطابق 1258 میلادی، همان سالی است که هولاکو بغداد را فتح کرد و به خلافت اسلامی پایان داد و سعدی هم در همان سال آن قصیدة غرّا را سرود و لذا شاید علّت افسردگی او که در مقدّمه گلستان بیان کرده است، همین مسئلة مغول بوده است. اتابک ابوبکر بن سعد در سال 623 بعد از مرگ پدرش اتابک فارس شده بود. دو سال بعد از این تاریخ یعنی در 658 درگذشت. او پنجمین اتابک بود


دیگر از مسایل حملة‌ مغول که چندان مورد بررسی قرار نگرفته است، مسئلة بخت است. پیروزی برق‌آسای مغولان باعث گسترش این نظریه شده بود که مغولان طالع مسعود دارند و پیروزی آنان مشیّت الهی است. در برخی از کتب قدیم از جمله در مقدّمة جهانگشای جوینی این مطلب را می‌بینم. در آن قصیده هم که از سیف فرغانی ذکر شد، یک بیت چنین است:

ای مفتخر به طالع مسعود خویشتن
تأثیر اختران شما نیز بگذرد
 (سیف فرغانی، 1364: 218)

سعدی هم در باب پنجم بوستان که در رضاست، چند داستان در این زمینه سروده است. آن یار سپاهانی او ناگاه پیر و فرتوت شده بود، چون در جنگ تتر هر کاری کرده بود، سودی نداشت زیرا دولت و بخت از ایران روی برتافته بود و قضا و قدر پشت مغولان بود:

برانگیختم گرد هَیجا چو دود
چو دولت نباشد تهوّر چه سود؟
 (سعدی، 1359: 138)

سعدی چند جا اشاره کرده که در آشوب مغول از شیراز خارج شد و سپس چون بازگشت، ملاحظه کرد که مملکت آرام است. در این صورت اشاره او به تسلیم شدن ابوبکر بن سعد در تقابل اوگتای قاآن ایلخان مغول است. ابوبکر پذیرفت که به او خراج بدهد و او هم به فارس لشکر نکشد:

برون جستم از تنگ ترکان چو دیدم
جهان در هم افتاده چون موى زنگى3
چو باز آمدم کشور آسوده دیدم
ز گرگان به در رفته آن تیز چنگى
خط ماهرویان چو مشک تتارى
سر زلف خوبان چو درع فرنگى4
به‌نام ایزد آباد و پرناز و نعمت
پلنگان رها کرده خوى پلنگى
بپرسیدم: این کشور آسوده کى شد؟
کسى گفت: سعدى چه شوریده رنگى
چنان بود در عهد اول که دیدى
جهانى پرآشوب و تشویش و تنگى
چنین شد در ایام سلطان عادل
اتابک ابوبکر بن سعد زنگى
 (سعدی، 1386: 755)
من در آن کتاب یکی هم «سکوت سعدی» است که در مقدّمة‌ گلستان چنان‌که ملاحظه می‌شود در این شعر هم با احتیاط از مغولان با استعاره‌هایی چون گرگان و پلنگان نام می‌‌برد. آخرین اتابک فارس، اِبش خاتون به ازدواج منگو تیمور از فرزندان هلاکو درآمد و بعد از آن امرای مغول، حاکمان فارس بودند. در این زمان سعدی هم دیگر به وضع موجود عادت کرده بود. در قصیده‌ای که از انتقال دولت از سلغریان به قوم دیگر (که مراد همین مغولان است) سروده است، گوید:

آن دور شد که ناخن درّنده تیز بود
و آن روزگار رفت که گرگى کند شبان
 (سعدی، 1386: 735)

که اشاره است به متمّدن شدن یا آرام شدن مغولان و سپس به فتوحات ایشان اشاره می‌کند:

سلطان روم و روس به منّت دهد خراج
چیپال هند و سند به گردن کشد قلان
 (سعدی، 1386: 735)

در این قصیده از هیچ شاهی نام نمی‌برد، امّا گویا آن را در مدح هلاکو سروده باشد چون از شمس‌الدین جوینی هم مدح می‌کند، باری می‌گوید:

سعدى دلاورى و زبان آورى مکن
تا عیب نشمرند بزرگان خرده‏دان
 (سعدی، 1386: 736)

و معلوم است که مبالغه در ستایش مغولان هنوز مطبوع طبع بزرگان ایران نبود.

2. سخنانی که باعث تحریک درباریان می‌شود یا به شاه برمی‌خورد

در مدح ابوبکر بن سعد بن زنگی گوید:

هم از بخت فرخنده فرجام توست
که تاریخ سعدى در ایّام توست
 (سعدی، 1359: 39)

در باب اول که در عدل و تدبیر و رأی است مکرراً‌ به شاه درس می‌دهد. مثلاً در بیت 526 می‌گوید که شاه باید در شب دیرتاز (ظ: دیریاز) بیدار باشد تا مردم آسوده بخوابند:

بحمداللَّه این سیرت و راه راست5
اتابک ابوبکر بن سعد راست
 (سعدی، 1359: 54)

و لذا:

کس از فتنه در پارس دیگر نشان
نبیند مگر قامت مهوشان
 (سعدی، 1359: 54)

قاعدتاً شاه، شب را به پاسبانی یابه عبادت (صراط المستقیم) بیداراست، اما از شعر سعدی معلوم می‌شودکه به عیش وعشرت بیداراست، زیرا بلافاصله بعد از آن ابیات می‌گوید:

یکى پنج بیتم خوش آمد به گوش
که در مجلسى مى‏سرودند دوش
مرا راحت از زندگى دوش بود
که آن ماهرویم در آغوش بود...
چه میخسبى اى فتنة روزگار؟
بیا و مى لعل نوشین بیار
(سعدی، 1386: 225ـ224)
ه آن اشاره کرده است:

گویی با شاه شوخی کرده است. به نظر من روابط او با شاه صمیمانه‌تر از آن بود که اتابک دلگیر شود، امّا به هر حال می‌توانست باعث بهانة درباریان شود.
فعلاً از ذکر موارد دیگر، یعنی سخنانی که ممکن است بهانه به دست این و آن داده باشد، صرف‌نظر می‌کنم، هر چند در هر مورد شواهد بسیاری گِردآورده‌ام.

..............................
پی‌نوشت:


1.  از قبیل علت تناقضات گلستان، چرا شاعر کتابی به نثر نوشت (که معمول نبوده است)، استعارات و کنایات مقدمة گلستان که به نظر من معانی خاصی دارند...
2.   آوردن «لشکر» اشاره به حملة‌ مغول است.
3.   ایهام به دورة سعد بن زنگی.
4.   ایهام به جنگ‌های صلیبی.
5.   صراط المستقیم.

..............................
منابع:


1.  سعدی، مصلح بن عبدالله (1359). بوستان، مصحح غلامحسین یوسفی، تهران: انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی.

2.  ـــــــــــــــــــــــــ (1386). کلیّات سعدی، مصحح محمدعلی فروغی، تهران: امیرکبیر.

3.  ـــــــــــــــــــــــــ (1374). گلستان سعدی، مصحح غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی.

4.  ـــــــــــــــــــــــــ (1372). شعرهای عربی سعدی شیرازی، تصحیح انتقادی و ترجمه از جعفر مؤیدشیرازی، شیراز: دانشگاه شیراز.

5.  سیف فرغانی، محمد (1364). دیوان سیف‌الدین محمد فرغانی، تصحیح و مقدمه ذبیح‌الله صفا، تهران: فردوس.
  • احمدرضا نظری چروده
۰۳
آبان

فرهنگ تاتی، دکتر جهاندوست سبزعلیپور، فرهنگ ایلیا، رشت، 1390، 425 ص.

مقاله 8، دوره 2، شماره 3، بهار و تابستان 1391، صفحه 149-156  XMLاصل مقاله (268 K)نوع مقاله: نقدنویسندهراحله ایزدی فر دانشجوی دکتری زبان شناسی همگانی دانشگاه بوعلی سینا همدانعنوان مقاله [English]Farhang Tatiنویسندگان [English]Rahil Izadi Farمراجع

رضایتی کیشه­خاله، محرم و ابراهیم خادمی ارده (1387)، فرهنگ موضوعی تالشی به فارسی (شامل لغات، ترکیبات و کنایات تالشی مرکزی)، دانشگاه گیلان؛

رضایتی کیشه‌خاله، محرم و جهاندوست سبزعلیپور (1386)، «ساخت ارگتیو در گویش تاتی خلخال»، فصلنامۀ ادب‌پژوهی، سال اول، شمارۀ اول، ص 89- 105؛

رضایتی کیشه­خاله، محرم و جهاندوست سبزعلیپور (1387)، «ریشه و مادۀ فعل در گویش­های تاتی، تالشی و گیلکی»، فصلنامۀ ادب‌پژوهی، سال دوم، شمارۀ 6، ص 111- 132؛

سبزعلیپور، جهاندوست (1388- الف)، بررسی تطبیقی ساخت فعل در گویش‌های تاتی (خلخال)، تالشی و گیلکی، رسالۀ دکتری زبان و  ادبیات فارسی، دانشگاه گیلان؛

____________ (1388- ب)، «ساختمان فعل در گویش تاتی خلخال»، مجلۀ زبانشناسی، سال 23، شمارۀ دوم، پاییز و زمستان،  شمارۀ پیاپی 45، ص 39- 62.

____________ (1389)، «نشانه­های تالشی در مناطق تات­زبان خلخال»، فصلنامۀ ادب­پژوهی، سال چهارم، شمارۀ 13، ص 109-130؛

____________ (1390- الف) «پیرامون تاتی کلاسور» مجلۀ زبان و ادب فارسی، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، سال 54 بهار و تابستان 1390، ص 89-113؛

____________ (1390- ب)، فرهنگ تاتی، رشت، فرهنگ ایلیا؛

سبزعلیپور، جهاندوست و افشین حداد (1389) «بررسی واژه‌های گویشی در زبان و ادبیات فارسی (مطالعۀ موردی گویش تاتی)»، همایش منطقه­ای زبان و گویش­های محلی گیلان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت، 12 اسفند سال 1389؛

معراجی لرد، جواد (1388)، فرهنگ موضوعی تاتی به فارسی، گویش تاتی روستای لرد شاهرود خلخال، شامل کنایات، ترکیبات و اصطلاحات، رشت، بلور.

آمار
تعداد مشاهده مقاله: 5,598
تعداد دریافت فایل اصل مقاله:

  • احمدرضا نظری چروده
۲۵
مهر
  • احمدرضا نظری چروده
۲۵
مهر
  • احمدرضا نظری چروده
۲۵
مهر
  • احمدرضا نظری چروده
۲۵
مهر
  • احمدرضا نظری چروده
۲۵
مهر
  • احمدرضا نظری چروده
۲۵
مهر
  • احمدرضا نظری چروده